Ομιλία – Τοποθέτηση Θάλειας Κώστα, Προέδρου ΣΕΠΕ Καστοριάς για Δημογραφικό – Εκπαιδευτική Ημερίδα ΔΟΕ – Κοζάνη – 25)02)2026
Θάλεια Κώστα, Πρόεδρος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Πρωτοβάθμιας Εκπαίδευσης Ν. Καστοριάς
Αγαπητές συναδέλφισσες, αγαπητοί συνάδελφοι, επίσημοι καλεσμένοι/ες,
Θα ήθελα καταρχάς να ευχαριστήσω τη Διδασκαλική Ομοσπονδία Ελλάδος για τη διοργάνωση της σημερινής Ημερίδας και για την επιλογή της Κοζάνης ως τόπου διεξαγωγής της. Η συζήτηση για το δημογραφικό δεν θα μπορούσε να γίνει αλλού, πέρα από τη Δυτική Μακεδονία, μια Περιφέρεια που βιώνει με τον πιο έντονο τρόπο τις συνέπειες της πληθυσμιακής συρρίκνωσης.
Ως Πρόεδρος του Συλλόγου Εκπαιδευτικών Πρωτοβάθμιας Εκπαίδευσης Ν. Καστοριάς, μεταφέρω τη φωνή των συναδέλφων που καθημερινά βιώνουν το πρόβλημα όχι ως θεωρητική έννοια ή στατιστικό δείκτη, αλλά ως μια σκληρή πραγματικότητα μέσα στις σχολικές αίθουσες. Για εμάς τους εκπαιδευτικούς, αυτή η πραγματικότητα αποτυπώνεται καθημερινά στη μείωση μαθητών, στις συγχωνεύσεις σχολικών μονάδων, στις μετακινήσεις εκπαιδευτικών, στην αβεβαιότητα για το αύριο του δημόσιου σχολείου, ιδιαίτερα στην περιφέρεια.
Το δημογραφικό δεν αποτελεί πρόβλημα του μέλλοντος. Είναι μια διαρκώς οξυνόμενη κρίση του παρόντος. Είναι βαθιά κοινωνικό και πολιτικό. Συνδέεται άμεσα με την ανασφάλεια, τη φτώχεια, την έλλειψη προοπτικής για τους νέους ανθρώπους.
Η κατάσταση αυτή δεν προέκυψε αιφνιδιαστικά ούτε είναι αποτέλεσμα κάποιων εξωτερικών, ανεξέλεγκτων παραγόντων. Είναι το αποτέλεσμα μιας μακράς περιόδου πολιτικών επιλογών ή και παραλείψεων, που αγνόησαν προειδοποιητικά σημάδια δεκαετιών. Η οικονομική κρίση της προηγούμενης δεκαπενταετίας επιδείνωσε δραματικά την κατάσταση: φυγή νέων ανθρώπων στο εξωτερικό, καθυστέρηση ή ματαίωση της δημιουργίας οικογένειας, ανασφάλεια για την εργασία και το εισόδημα. Οι επιπτώσεις αυτής της περιόδου αποδεικνύονται σήμερα πολύ βαθύτερες και μακροχρόνιες από την ίδια την οικονομική ύφεση.
Ωστόσο, το ζήτημα δεν εξαντλείται στις αμοιβές. Η απόφαση ενός νέου ανθρώπου να μείνει, να εργαστεί και να δημιουργήσει οικογένεια εξαρτάται από ένα συνολικό πλαίσιο ζωής: τη στέγη, τις κοινωνικές υποδομές, τη λειτουργία των θεσμών, τις μεταφορές, τη φροντίδα των παιδιών, το αίσθημα προοπτικής και αξιοπρέπειας. Όταν όλα αυτά υποχωρούν, το δημογραφικό επιδεινώνεται, ανεξαρτήτως επιδοματικών παρεμβάσεων.
Στη Δυτική Μακεδονία, το δημογραφικό πρόβλημα διασταυρώνεται άμεσα με μια ακόμη μεγάλη πρόκληση: την απολιγνιτοποίηση. Η απόσυρση του λιγνίτη, χωρίς έναν ολοκληρωμένο και κοινωνικά δίκαιο σχεδιασμό μετάβασης, είχε σοβαρές συνέπειες για την απασχόληση και τη βιωσιμότητα της τοπικής οικονομίας. Η απώλεια θέσεων εργασίας και η γενικευμένη αβεβαιότητα επιτάχυναν την έξοδο νέων ανθρώπων και οικογενειών από την περιοχή. Έτσι, η ενεργειακή μετάβαση, όπως υλοποιήθηκε, λειτούργησε ως επιπλέον επιταχυντής της δημογραφικής αποψίλωσης. Το δημογραφικό, λοιπόν, δεν μπορεί να αντιμετωπιστεί αποκομμένο από την παραγωγική ανασυγκρότηση και την κοινωνική συνοχή της περιοχής.
Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, το δημόσιο σχολείο καλείται να σηκώσει δυσανάλογο βάρος. Αντί να αντιμετωπίζεται ως εργαλείο στήριξης της κοινωνικής συνοχής και της παραμονής των οικογενειών στον τόπο τους, συχνά αντιμετωπίζεται με λογικές διαχείρισης «κόστους». Παράλληλα, βλέπουμε να στοχοποιούνται έμμεσα εργαζόμενες μητέρες, ακόμη και εκπαιδευτικοί, επειδή κάνουν χρήση θεμελιωμένων δικαιωμάτων, όπως οι άδειες μητρότητας και ανατροφής. Πρόκειται για μια βαθιά αντιφατική στάση: από τη μία αναγνωρίζεται ρητορικά το δημογραφικό πρόβλημα, από την άλλη θεωρούνται «εμπόδιο» οι ίδιες οι γυναίκες που βρίσκονται στην ηλικία δημιουργίας οικογένειας.
Ως εκπαιδευτικοί και ως συνδικαλιστικό κίνημα, θεωρούμε ότι απαιτείται άμεση και συνολική αλλαγή προσανατολισμού. Το δημογραφικό πρόβλημα δεν λύνεται με ευχές, επικοινωνιακές εξαγγελίες ή αποσπασματικά μέτρα που αλλάζουν κατεύθυνση κάθε λίγα χρόνια. Χρειάζεται στρατηγική με διάρκεια, συνέπεια και κοινωνικό πρόσημο.
Επιπρόσθετα, το σχολείο δεν είναι απλώς ένας χώρος μετάδοσης γνώσεων. Είναι κύτταρο ζωής της τοπικής κοινωνίας. Όταν κλείνει ένα σχολείο, δεν χάνεται μόνο μια εκπαιδευτική δομή· χάνεται ένας λόγος να μείνει μια οικογένεια στον τόπο της. Γι’ αυτό και η υπεράσπιση του δημόσιου σχολείου στις ακριτικές και πληττόμενες περιοχές είναι ταυτόχρονα και δημογραφική πολιτική.
Διεκδικούμε πολιτικές που να στηρίζουν ουσιαστικά τη νέα γενιά και τις οικογένειες: πρόσβαση σε αξιοπρεπή και προσιτή κατοικία, έλεγχο της ανεξέλεγκτης βραχυχρόνιας μίσθωσης, φορολογική ελάφρυνση για οικογένειες με παιδιά, καθολική κάλυψη σε παιδικούς και βρεφονηπιακούς σταθμούς, μέτρα που να καθιστούν τη μητρότητα και την εργασία συμβατές, πλήρως στελεχωμένο ολοήμερο σχολείο για όλα τα παιδιά. Αυτές δεν είναι συντεχνιακές διεκδικήσεις· είναι προϋποθέσεις κοινωνικής επιβίωσης.
Κλείνοντας, θέλω να τονίσω ότι το δημογραφικό είναι υπόθεση ολόκληρης της κοινωνίας. Για εμάς τους εκπαιδευτικούς, είναι άρρηκτα δεμένο με το δικαίωμα κάθε παιδιού να μορφώνεται στον τόπο του και κάθε κοινότητας να παραμένει ζωντανή. Σε αυτόν τον αγώνα, θα συνεχίσουμε να παρεμβαίνουμε με ευθύνη, τεκμηρίωση και συλλογική διεκδίκηση.
Σας ευχαριστώ.
